Historia sauny: od dymnych jam do współczesnych spa

Sauna zaczęła się od jamy wykopanej w zboczu, ognia i kilku kamieni. Stała się pomieszczeniem, w którym Finowie przychodzili na świat, myli się, leczyli i byli przygotowywani do pochówku. Potem wraz z emigrantami dotarła do Ameryki, a ze sportowcami i żołnierzami do Niemiec. Oto droga, jaką przebyła do pobliskiego ogrodu.

Najwcześniejsze sauny

W wielu częściach świata ludzie ogrzewali kamienie, by się pocić. W Meksyku i Ameryce Środkowej temazcal, mała kamienna lub gliniana łaźnia parowa, był używany na długo przed przybyciem Hiszpanów w 1519 roku. Koreańskie zapisy z początku 15. wieku opisują sauny piecowe używane do leczenia chorych.

Sauna znana dziś w większości świata pochodzi z Finlandii. Najstarsze znane fińskie sauny były jamami wykopanymi w zboczu z paleniskiem i stertą kamieni. Wygląda na to, że zimą służyły również za mieszkania. Później przeniesiono je nad ziemię, do małych budynków z bali. Nie wiadomo, jak daleko sięga ta tradycja; w internecie można znaleźć pewne daty, których dowody nie potwierdzają.

Epoka sauny dymnej

Przez większość historii każda fińska sauna była tym, co dziś nazywa się sauną dymną, czyli savusauna. Nie miała komina. Ogień pod dużą stertą kamieni płonął godzinami, a dym wypełniał pomieszczenie i powoli uchodził przez drzwi lub klapę. Gdy kamienie były dość gorące, pozwalano ogniowi wygasnąć, usuwano dym, a ludzie kąpali się w cieple zgromadzonym w kamieniach. Dobrze nagrzana sauna dymna pozostaje ciepła przez wiele godzin.

Ponieważ była ciepła i można ją było utrzymywać w dużej czystości, sauna służyła nie tylko do kąpieli. Kobiety w niej rodziły, leczono chorych, myto zmarłych, prano i wędzono mięso. Sauny dymne wciąż się buduje i ceni. W przewodniku po saunach dymnych wyjaśniamy, jak działają.

Kominy, piece i elektryczność

Według Fińskiego Towarzystwa Saunowego kominy zaczęto dodawać do saun dopiero kilka stuleci temu. W epoce przemysłowej rozpowszechnił się metalowy piec na drewno z kominem, nazywany kiuas. Nagrzewał pomieszczenie dużo szybciej niż sauna dymna, a z sauny można było korzystać, gdy ogień jeszcze płonął.

Za pierwszy elektryczny piec saunowy zwykle uznaje się urządzenie firmy Metos z miasta Vaasa z 1938 roku. Piece elektryczne znacznie ułatwiły umieszczanie sauny w mieszkaniach i blokach. Szacuje się, że dziś w Finlandii są 3 miliony saun lub więcej. Nowoczesne piece i porównanie z drewnem opisujemy w tekście piece saunowe.

Finowie zabierają saunę do Ameryki Północnej

Pierwsi Finowie w Ameryce Północnej przybyli z kolonią Nowej Szwecji nad rzeką Delaware, założoną w 1638 roku przez Szwedów i Finów. Uważa się, że szwedzkie łaźnie były tam pierwszymi saunami.

Wielka fala nastąpiła później. Między latami 1870. a 1920. setki tysięcy Finów wyemigrowały do Stanów Zjednoczonych, wielu do pracy w kopalniach i lasach wokół Jeziora Górnego: na Górnym Półwyspie stanu Michigan, w regionie Iron Range w Minnesocie i północnym Wisconsin. Budowali sauny niemal wszędzie, gdzie się osiedlali. Geograf Matti Kaups ustalił, że około 90% fińskich gospodarstw w tym regionie miało saunę, a w Duluth w Minnesocie działało kiedyś aż 14 saun publicznych.

Dlatego sauna ma w północnej części Środkowego Zachodu Ameryki tak głębokie korzenie. Nowe sauny społecznościowe w miastach takich jak Minneapolis i Madison wydają się odrodzeniem tradycji, a nie importem.

Igrzyska, wojna i Niemcy

Wioska olimpijska pod Berlinem w 1936 roku miała małą saunę nad jeziorem zbudowaną według fińskich wskazówek. Fińscy biegacze długodystansowi zdobyli podczas tych igrzysk wszystkie trzy medale na dystansie 10,000 metrów. Film Leni Riefenstahl o igrzyskach zawiera scenę ze sportowcami w saunie. Często opowiada się tę historię jako chwilę, gdy Niemcy po raz pierwszy poznali saunę.

Większy impuls przyniosła druga wojna światowa. Niemieccy żołnierze walczący u boku Finlandii korzystali z fińskich saun i przywieźli ten zwyczaj do domu. W powojennych dekadach sauny stały się powszechne w Niemczech i Austrii. Niemcy rozwinęły własną kulturę saun publicznych, w tym rytuał Aufguss. Wyjaśniamy go w przewodniku Aufguss.

Uznanie przez UNESCO

W 2014 roku UNESCO wpisało tradycję sauny dymnej regionu Võromaa w południowo-wschodniej Estonii na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości. Wpis obejmuje zwyczaje kąpielowe i związane z nimi umiejętności: przygotowywanie witek, budowę i naprawę saun dymnych oraz wędzenie w nich mięsa.

17 grudnia 2020 roku na tę samą listę trafiła fińska kultura saunowa. Był to pierwszy wpis Finlandii. UNESCO opisuje löyly, parę powstającą, gdy woda trafia na gorące kamienie, jako serce doświadczenia. Rząd Finlandii zauważył, że prawie 90% Finów saunowało raz w tygodniu.

Sauna dziś

Poza Finlandią wiele osób pierwszy raz spotyka saunę jako elektryczne pomieszczenie w siłowni, spa lub hotelu. Kabiny infrared stały się kolejną gałęzią tej rodziny. Jednocześnie wróciła starsza idea wspólnego miejsca: sauny społecznościowe na plażach i w portach, sauny pływające, sauny na drewno w miejskich podwórkach i kluby saunowe. Pod wieloma względami to powrót do początku: ludzi gromadzących się wokół ognia i rozgrzanych kamieni.

Gdzie poczuć historię

Jeśli chcesz poznać najstarszy rodzaj ciepła, poszukaj sauny dymnej lub tradycyjnej sauny na drewno. Oto kilka miejsc:

Jantsu talu suitsusaun

Tartu · Sauna dymna w gospodarstwie

Tallinna Saun

Tallinn · Sauna fińska

Pilaitės malūno pirtys

Vilnius · Sauna fińska

Najczęstsze pytania